Agnieszka Zalotyńska
Projekty zawierające lub opierające swoją strukturę na mapach są licznie reprezentowane w humanistyce cyfrowej. Poza technologicznym, formalnym, czy tematycznym zróżnicowaniem, mapy w środowisku cyfrowym mogą pełnić różne funkcje, służyć różnorodnym i zmiennym celom oraz odpowiadać na zróżnicowane potrzeby. Mogą być zarówno narzędziem badawczym, jak i wizualizacją wyników badań, ilustracją, dopełnieniem tekstu, rozbudowaną reprezentacją wizualną, mogą także służyć zbudowaniu osi narracyjnej danej realizacji.
Mimo szerokiej oferty zróżnicowanych narzędzi do cyfrowego mapowania swoboda w ich doborze może być ograniczona na przykład kwestiami formalnymi, czy organizacyjnymi, wynikającymi chociażby z ram działania projektowego. Jednak dostosowanie technologii, mechaniki i estetyki konkretnej realizacji do tematu i kontekstu użycia danej mapy powinno być podstawą jej tworzenia. Może się to odbywać na różne sposoby: poprzez projektowanie od podstaw struktur do konkretnego przedsięwzięcia lub korzystanie z istniejących serwisów z odpowiednio dostosowanym szablonem.
Jednym z nurtów humanistyki cyfrowej skupionej wokół zagadnień topograficznych i mapowych jest deep mapping. To coraz częściej spotykana koncepcja mapowania opierająca się na pogłębionym czytaniu i interpretacji danych. To także przestrzeń badawcza i projektowa, w której niezwykle ważny jest sam proces. W wymiarze praktycznym oznacza to możliwość wielowarstwowego działania i myślenia o topografii i mapie jako takiej, wraz z wpisanym w nią potencjałem metaforycznym i narracyjnym oraz otwarciem na prezentacje indywidualnych doświadczeń.
W nurt deep mappingu wpisuje się cyfrowa kolekcja Atlas Literatury Zagłady realizowana przez Nową Panoramę Literatury Polskiej, we współpracy z Zespołem Badań nad Literaturą Zagłady IBL PAN.[1] Jest to interdyscyplinarny projekt bazujący na topograficznej lekturze świadectw z warszawskiego i łódzkiego getta. Mapy jako narzędzia narracyjne ukazują tutaj doświadczenie topograficzne w czasie.
Podczas pracy nad Atlasem jednym z kluczowych zagadnień, ale i wyzwań było opracowanie materiału kartograficznego. W części warszawskiej podstawę stanowią mapy Warszawy i getta autorstwa kartografa Pawła Weszpińskiego. Wyjściowy, bardzo precyzyjny materiał należało jednak dostosować do specyfiki realizacji cyfrowej, zachowując jego delikatną tkankę. Sposób opracowania cyfrowych map stanowi czytelne tło dla poszczególnych oznaczeń. Ich ciemny kolor nie jest więc przypadkowy. Ponadto, co w ważne w kontekście deep mappingu, czarno-szary, szorstki podkład może również budzić skojarzenia z symboliką degradującej, bolesnej przestrzeni. Język plastyczny pozostaje adekwatny do tematu i zastosowania w środowisku cyfrowym. Dzięki temu mapy nasycone kontrastowymi oznaczeniami są czytelne, niezależnie od natężenia i skali wypełnienia. Wśród decyzji dotyczących stopnia graficznego przetworzenia kartograficznego podkładu, wiele kwestii dotyczy rozwiązań szczegółowych, np. wielkości i faktury znaków, grubość linii, stopnia ich wypełnienia. Wypracowywanie rozwiązań formalnych odbywało się równolegle z pracami nad tekstem, gdy skala zasięgu osobistych topografii z poszczególnych świadectw nie była jeszcze dokładnie znana. Ich wdrożenie potwierdziło trafność podjętych decyzji.
Ustalając reguły dotyczące wyznaczania odległości i proporcji, należy mieć świadomość potencjalnych napięć pomiędzy poszczególnymi elementami. Swoiste napięcie występuje także pomiędzy monumentalną kolekcją cyfrową, skalą wypełnionego sygnaturami getta i detalem pojedynczej sygnatury. W kolekcji niemal całe getto wypełnione jest liniami i punktami odzwierciedlającymi osobiste topografie autorów świadectw. Zastosowana w interaktywnych mapach poświęconych pojedynczym osobom mechanika pozwala śledzić użytkownikom aktywność autora danego świadectwa w poszczególnych okresach.
Podczas pracy nad mapami w Atlasie Literatury Zagłady niezwykle ważna jest precyzja na każdym etapie działania. Z jednej strony wymaga tego złożoność projektu, jego specyfika: rozpiętość terytorialna osobistych topografii, gęstość oznaczeń, dynamiczne sygnatury. Z drugiej natomiast takie podejście umożliwia dbałość i nadzór nad poszczególnymi elementami, swoistą elastyczność, możliwość stałej weryfikacji opracowywanych elementów, ich uzupełniania i wprowadzania niezbędnych korekt i wypracowywania nowych rozwiązań dla konkretnych przypadków. Bieżąca weryfikacja jest możliwa między innymi dzięki pracy zespołowej – modelowi leżącemu u podstaw działania w Atlasie. Konsultacje, współpraca specjalistów i specjalistek z różnych dziedzin na każdym etapie, sprzyjają stałemu namysłowi nad wypracowanymi rozwiązaniami i reagowaniu na bieżące wyzwania i potrzeby projektowe. Tutaj bowiem, podobnie jak w wielu projektach humanistyki cyfrowej, na efekt prac składa się szereg zagadnień z rozmaitych dziedzin.
Przyjęta wstępnie konwencja wprowadzania wyników kwerend na mapę sprawdziła się przy sporządzaniu tzw. map osobowych autorów poszczególnych świadectw. Jednak tam, gdzie specyfika wymagała nieco bardziej precyzyjnego oznaczania, zdecydowaliśmy się zastosować dodatkowy podział na interaktywne warstwy mapy, które można włączać i wyłączać. Przykładem są tutaj mapy osobowe Emanuela Ringelbluma. Niezwykle obfite w zapisy topograficzne świadectwo wymagało zastosowania nieco bardziej pogłębionego podziału, umożliwiającego odczytanie poszczególnych oznaczeń. Na mapie getta w przypadku dwóch okresów rozdzielone zostały oznaczenia punktowe i liniowe, by umożliwić ich czytelne przedstawienie. Na mapie Warszawy natomiast osobną warstwą w okresie pierwszym są sygnatury ulic i budynków, czyli oznaczenia stosowane wtedy, gdy dokładny adres nie jest znany.
Przyjęty model pracy sprawdza się w takich przypadkach, a precyzyjne opracowywanie i możliwość weryfikacji umożliwia wdrażanie jednostkowych rozwiązań, konsekwentnie wpisujących się w konwencję mechanicznego i plastycznego opracowania całej kolekcji cyfrowej, ale i utrzymania równowagi między wyglądem i użytecznością map.
Deep mapping to więc także obszar działania, w którym możliwe jest uzasadnione poszerzanie reguł już ustalonych w danym przedsięwzięciu. Kolejnym przykładem może być ilustracja fragmentu świadectwa Władysława Szpilmana:
Byłem jednak tak zdenerwowany, że zgubiłem drogę wśród tak
dobrze przecież mi znanych uliczek tej dzielnicy miasta.
Wykonany w wersji roboczej szybkim gestem intuicyjny szkic, okazał się na tyle trafny i mocny, że znalazł odzwierciedlenie na docelowej mapie. Wdrażane wcześniej oznaczenia nie oddałyby w tym przypadku charakteru zapisu, potrzebne więc było zastosowanie innej formy, dopasowanej do kontekstu konkretnego fragmentu. To także przykład kartografii emocjonalnej – obszaru badawczego, który może wymykać się definicjom, ale otwiera się na obrazowanie indywidualnych przeżyć szerzej niż w zakresie czysto topograficznym.
Mapa to uniwersalne medium, pozwalające „opowiedzieć” skomplikowane relacje przestrzenne i czasowe lub uzupełnić je tam, gdzie tekst okazuje się niewystarczający. W przestrzeni cyfrowej zyskuje dodatkowe możliwości. Omawiana kolekcja to przykład projektu digital born wpisującego się w nurt deep mappingu nie tylko poprzez otwarcie na nowe środki wyrazu. To także realizacja świadomie elastyczna, precyzująca, dopowiadająca, gotowa na negocjowanie wyznaczonych wcześniej reguł. Nurt ten można rozumieć jako przesunięcie i stałe poszerzanie granic myślenia o obrazowaniu przy pomocy map, czyli swoistą niewyczerpywalność rozwiązań, nie tyle w sensie technologicznym, co w myśleniu o mapie jako takiej: jej zmiennych celach i potrzebach. To także przemyślany dobór metod pracy nad konkretną realizacją oraz swobodne i świadome poruszanie się między narzędziami i potrzebami.
Bibliografia
- Cyfrowa kartografia literatury, seminarium Nowa Panorama Literaturoznawstwa Cyfrowego www.youtube.com/watch?v=vAlFJn_VpX8
- Królak, Sylweriusz B. „Warszawa – Atlas Literatury Zagłady” – kolekcja cyfrowa. Sztuka Edycji. Studia Tekstologiczne i Edytorskie [online]. 2, wrzesień 2023, T. 23, nr 1, s. 153–156. [udostępniono 8.12.2023]. DOI 10.12775/SE.2023.0015.
- Niciński Konrad, Zalotyńska Agnieszka, Literackie topografie cyfrowe, w: Panorama literaturoznawstwa cyfrowego
- O mapach w badaniach literackich www.youtube.com/watch?v=1l3SzvcH8Cs
- Zarycki, Tomasz. 2001 Zależność mapy od kontekstu, „Polski Przegląd Kartograficzny”, t. 33, nr 1, 3–9
[1] Pilotażowa wersja powstała w 2019 roku. W latach 2022–2027 projekt jest kontynuowany także z zespołem Centrum Badań Żydowskich Uniwersytetu Łódzkiego.
Agnieszka Zalotyńska – Artystka-archiwistka (www.agnieszkazalotynska.com). Członkini Nowej Panoramy Literatury Polskiej, gdzie łączy praktykę wizualną z badaniami nad cyfrowymi topografiami.
Map icons created by Freepik – Flaticon
OpenEdition suggests that you cite this post as follows:
Otwarta Humanistyka (February 7, 2024). Deep mapping w Atlasie Literatury Zagłady z perspektywy projektantki graficznej. Otwarta Humanistyka. Retrieved May 12, 2026 from https://doi.org/10.58079/wkc4
