Digital resources in the Social Sciences and Humanities OpenEdition Our platforms OpenEdition Books OpenEdition Journals Hypotheses Calenda Libraries OpenEdition Freemium Follow us

📖Czytaj artykuły

Otwarta infrastruktura przetwarzania języka naturalnego CLARIN-PL

JAN WIECZOREK (CLARIN-PL)

Minęło ponad 10 lat, odkąd funkcjonuje otwarta infrastruktura naukowo-badawcza CLARIN-PL. Skierowana jest do wszystkich badaczy, których przedsięwzięcia przewidują potrzebę skorzystania z narzędzi do maszynowego przetwarzania materiału tekstowego – ze szczególnym uwzględnieniem tekstów tworzonych w języku polskim. Warto podkreślić, że wszystkie elementy infrastruktury są przygotowywane przez naukowców, dla naukowców i w ścisłej współpracy z późniejszymi użytkownikami. Takie podejście do rozwoju oprogramowania pomaga w stworzeniu narzędzi łatwych w obsłudze i pokrywających najczęściej spotykane zapotrzebowanie. I jeszcze jedno: badacze mogą korzystać z infrastruktury CLARIN-PL całkowicie bezpłatnie.

Czytaj dalej

O zielonych cebulkach i otwartych monografiach

AGATA MORKA (Public Library Of Science)

Co mają ze sobą wspólnego zielone cebulki i książki naukowe w otwartym dostępie? Otóż okazuje się, że całkiem sporo. Gdy prawie trzy lata temu Open Access Books Network (Sieć Książek Otwartego Dostępu) świętowała swoje pierwszą rocznice, użyła właśnie tego warzywa jako emblematu na urodzinowych pocztówkach. I w 2021 była chyba jedyną europejską oddolną inicjatywą poświęconą w całości wspieraniu otwartych książek. Od tego czasu więcej takich cebulek zakiełkowało w różnych zakątkach Europy. 

Poniższy przegląd oddolnych inicjatyw wspierających otwarte książki jest tak subiektywny, jak i metodologicznie nieortodoksyjny. Celowo nie trzymam się tutaj sztywnej definicji tego, co można uznać za oddolną organizację: bo też co decyduje o takim statusie? Czy fakt, ze stoi za nią garstka wspólnie działających pasjonatów? Czy może młody wiek struktury? A może jej nieformalność? Wybrane przeze mnie przykłady uwypuklają różnorodność oddolnych inicjatyw: niektóre z nich zaczynały jako nieformalna sieć, a urosły do dużych struktur, jeszcze inne powstały na fundamencie międzynarodowych projektów badawczych. To, co je łączy, to zaangażowanie ich członków i chęć tworzenia wzajemnie się wspierającej wspólnoty.

Czytaj dalej

Dlaczego warto pracować z (meta)danymi? Workflow

CEZARY ROSIŃSKI (IBL PAN)

W maju 2019 roku w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie odbyło się wydarzenie DARIAH Annual Event. Zadawano sobie wtedy pytania dotyczące rodzaju i ilości danych produkowanych i gromadzonych przez humanistów. Pytano o rodzaje danych, miejsca ich przechowywania oraz o to, kto jest ich właścicielem. Zastanawiano się nad specyfiką i złożonością danych humanistycznych, a także nad tym, co czyni je wyjątkowymi. Próbowano także definiować i konceptualizować termin „dane”, sytuując je obok bardziej tradycyjnego nazewnictwa źródeł, z których korzystają i które tworzą nauki humanistyczne. Krótki zapis tego wydarzenia oraz kilka wypowiedzi o danych humanistycznych można obejrzeć pod tym linkiem.

Czytaj dalej

W gąszczu wielojęzycznych metadanych prac slawistycznych

DOROTA LEŚNIEWSKA (Instytut Slawistyki PAN)

Slawistyka jako pole badawcze ma swoją specyfikę nie do końca wpisującą się w ścisłe wymagania internetowego świata nauki. Teksty zapisane w różnych językach i alfabetach – albo nawet w łacińskim, lecz z bogatą i różną diakrytyką – stały się wyzwaniem dla wydawców i wydawczyń artykułów i książek w wersji elektronicznej. Jak pogodzić dbałość już nie tylko o tzw. małe języki (np. kaszubski czy łużycki), lecz w ogóle o języki słowiańskie (np. od ukraińskiego przez słowacki i polski po chorwacki i macedoński) z dostępnością tekstów naukowych napisanych w tych językach i ich szeroką dystrybucją w internecie? Jak popularyzować teksty na przykład w języku serbskim czy białoruskim? Już w przeszłości slawistom towarzyszył w upowszechnianiu badań głównie język francuski, teraz – tak jak w innych dziedzinach nauki – zapanował angielski. Jego dominacja kłóci się z jednym z zadań humanistów – troską o rodzimy język czy języki własnego kraju. Niemniej stosowanie angielszczyzny realizuje ważną potrzebę każdego naukowca i naukowczyni – rozpowszechnienia wyników własnych badań wśród możliwie największej liczby zainteresowanych odbiorców i umożliwienie możliwie najprostszego ich wyszukiwania.

Czytaj dalej

Dostęp radykalnie otwarty i etyka troski. Rozmowa z Samem O. Moorem, założycielem Radical Open Access Collective

Marta Świetlik (IBL PAN), Sam. O. Moore (Cambridge)

Radical Open Access Collective ma cechy tego, co Anna Tsing nazwałaby ukrytymi dobrami wspólnymi (latent commons). „Są to miejsca, w których można szukać sojuszników. Można o nich myśleć jako o ukrytych dobrach wspólnych. Są one ukryte w dwóch znaczeniach: po pierwsze, są wszechobecne, ale rzadko je zauważamy, a po drugie, są nierozwinięte. Kipią niezrealizowanymi możliwościami, są nieuchwytne”. (fragment wykładu Sama O. Moora w Galway)

Rozmowa została przeprowadzona podczas konferencji RESSH 2024 w Galway, gdzie Sam O. Moore został zaproszony do wygłoszenia wykładu otwierającego pt. ‘Commoning’ the Humanities and the Social Sciences.

Czytaj dalej

7 pytań, które warto sobie zadać tworząc korpus do badań 

Anna Mędrzecka-Stefańska (IBL PAN)

Korpusy, czyli zbiory danych tekstowych, dobranych zgodnie z określonymi kryteriami i odpowiednio opisane, stają się coraz bardziej popularnym narzędziem pracy naukowców i naukowczyń reprezentujących różne dyscypliny. Korzystają z nich przedstawiciele i przedstawicielki dyscyplin takich jak językoznawstwo, ale i socjologia, historia, psychologia, a od pewnego czasu także literaturoznawstwo. Dzięki wykorzystaniu korpusów możliwe jest przetwarzanie zbiorów danych wielokrotnie przekraczających możliwości analityczne człowieka-badacza, co pozwala na stawianie zupełnie nowych pytań badawczych oraz poszukiwanie nowych odpowiedzi na pytania już znane. 

Jednak aby badanie z wykorzystaniem korpusu było wiarygodne i wniosło pozytywną jakość w naszą pracę naukową, powinien on być odpowiednio przygotowany i opracowany. Oto siedem pytań, które warto sobie zadać, przystępując do tworzenia korpusu. 

Czytaj dalej

Tekst, korpus, wykres. Cyfrowa analiza literatury – przydatne narzędzia

Anna Mędrzecka-Stefańska (IBL PAN)

Czy (a może jak?) komputer może czytać literaturę? Choć poziom „rozumienia” tekstu literackiego przez komputer nie odpowiada temu, jak rozumie go człowiek, to narzędzia cyfrowe mogą wydatnie wspomóc różnego rodzaju badania literackie. Dziś nie musimy już ręcznie liczyć wystąpień interesującego nas słowa w tekście. Dzięki zaawansowanym wyszukiwarkom możemy wyszukiwać całe frazy i podobnie zbudowane fragmenty, a lista słów użytych w badanym przez nas utworze może powstać w kilka chwil. 

Wiele zaawansowanych projektów z zakresu cyfrowych badań literackich opiera się o stworzenie własnych, szytych na miarę narzędzi. Jednak dzięki istnieniu infrastruktur badawczych, udostępniających narzędzia za darmo, wiele analiz można przeprowadzić bez konieczności tworzenia specjalnych rozwiązań. Oto kilka przydatnych serwisów dostarczanych przez infrastrukturę CLARIN-PL, które można wykorzystać w swojej codziennej pracy. Żadne z wybranych narzędzi nie wymaga instalacji — możemy używać ich bezpośrednio w przeglądarce. Aby tworzyć i przetwarzać korpusy, musimy tylko założyć darmowe konto i się zalogować. 

Czytaj dalej

Podcast jako forma komunikacji naukowej. Wstępne rozpoznanie

Mariola Wilczak (IBL PAN)

My, słuchacze i słuchaczki podcastów naukowych i upowszechniających naukę (choć można mieć uzasadnione wątpliwości, czy w przypadku podcastu są to kategorie rozłączne), jesteśmy głodni wiedzy. Szukamy racjonalnego i wspartego dowodami wyjaśnienia tego, co niewyjaśnione. Pragniemy czuć się kompetentni i świadomi zmian zachodzących w świecie, przełomów, szans na wyjście z kryzysów, dlatego słuchamy (dosłownie!) ekspertów i ekspertek.

Czytaj dalej

Komunikacja naukowa przez dźwięk – czym jest audiopaper i jak go przygotować

MARTA MICHALSKA (SONG STUDIES NETWORK)

Jesteśmy tak przyzwyczajeni do przelewania myśli na papier, zamykania ich w zdania zawierające podmiot i orzeczenie w języku ojczystym i obcym, że trudno wyobrazić sobie, w jaki sposób czysty dźwięk mógłby wyrażać złożone zjawiska społeczne, kulturowe, historyczne czy jakiekolwiek inne, jakimi zajmujemy się w swoich badaniach. A jednak, forma audiopaperu zaprasza nas do przemyślenia na nowo nie tylko własnych badań, lecz także własnej siły twórczej, dzięki której te badania prowadzimy.

Czytaj dalej